امام رضا علیه السلام فرمودند:

«ربحُ المومن علی اخیه رباً، إلا أن یشتری منه شیئاً باکثر من مئه درهم، فیربح فیه قوت یومه، او یشتری متاعاً للتجارة فیربح علیه ربحاً خفیفاً (1) ؛ سود گرفتن مومن از برادر دینی خویش ربا است، مگر این که چیزی را به بیش از صد درهم بخرد. در این صورت، به اندازه خوراک روزانه‎اش سود دریافت می‎کند، یا کالایی را برای فروش بخرد، در این صورت سود اندکی از او می‎گیرد.»

در پرتو این کلام حضرت، به یک محدودیت اصولی می‎رسیم و آن، محدودیت در چهارچوب سودهای تجاری و داد و ستدها است. داد و ستد و تجارت، در اصل و ماهیت مباح و مجاز است و کسانی که کالایی را با کوشش و صرف وقت، در اختیار مصرف کننده قرار می‎دهند، به مصرف کننده کمک کرده‎اند و شایستگی مزد و پاداش و به اصطلاح مقداری سود دارند؛ لیکن این سودها باید محدود باشد، و در چهارچوب قانون عدل و انصاف محدود گردد. شرایط و نوسان‎های اجتماعی و اقتصادی، نباید موجب گردد که در روابط تجاری و خرید و فروش پای سودهای کلان به میان آید، و نظام فاسد و ضد اجتماعی واسطه‎گری، بتواند در تنگناها و فشارهای اقتصادی، سودهای کلان به جیب بزند، و دست توده‎های مصرف کننده را به نام «جواز سود در معاملات» تهی سازد.

امام رضا علیه السلام در این سخن می‎فرماید: به اندازه گذران زندگی (قوت یومه) سود ببرد، یا در مورد مال تجاری، سود اندک (ربح خفیف) داشته باشد. و رشد و افزایش ناموزون و زیاد سود، در معاملات تجاری نباشد.

در اقتصاد سرمایه‎داری، سود، قاعده، هدف و اصل است، و جریان کالا، برای سرمایه‎داران، وسیله و ابزاری برای دستیابی به سود بیشتر است. ماهیت نظام سرمایه‎داری را سودهای روز افزون و درآمدهای افزایشی و زیاد تشکیل می‎دهد.

در اسلام، هدف اصلی، توزیع سالم کالا در جامعه و رفع نیاز مردم و رعایت مصالح عمومی است.

آیت الله شهید دکتر سید محمد حسینی بهشتی می‎گوید: «از تتبع قسمت مهم روایاتی که از عصر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (سلام الله علیهم اجمعین) در زمینه آداب تجارت داریم، به خوبی درمی‎یابیم که یک کاسب دارای اخلاق اسلامی و ملتزم به مبانی اسلام، سودی که در کسب برای خود در نظر می‎گیرد، معادل حق الزحمه‎ای است که عادلانه باشد، ولی کاسبی که علاوه بر این بخواهد اصل سرمایه او که از نظر اقتصادی عقیم و نازاست، برای او معجزه کند، و فرزند داشته باشد، فرد غیر منصفی است، و در این زمینه در معیارهای اسلامی تردیدی نیست ... ما از آیه  "احل الله البیع و حرم الربا" تا حد سود معقول، حق الزحمه فروشنده را می‎فهمیم، و بیش از این از نظر ماهیت اقتصادی، نوعی ظلم است، و هیچگونه تفاوتی با ربا ندارد.»(2)

آیت الله شهید سید محمد باقر صدر نیز می‎گوید: «این منع قاطع امام علی علیه السلام (در عهدنامه مالک اشتر) از احتکار، به معنای خواست شدید اسلام نسبت به از میان بردن سودهایی است که بر اساس قیمت‎های ساختگی استوار است، و در جریان احتکار سرمایه‎داری پدید می‎آید. سود پاک (مشروع) سودی است که از راه بهای واقعی مبادله کالا به دست می‎آید. و این قیمتی است که بر اساس سود کالا و مقدار طبیعی و خارجی آن به دست می‎آید، با دور افکندن جریان کمیابی ساختگی که سرمایه‎داران و بازرگانان محتکر با تسلط بر جریان عرضه و تقاضا آن را ایجاد می‎کنند.» (3)

نیز ایشان در کتاب گرانقدر « اقتصادنا » در این زمینه تحلیل‎های ارزنده‎ای دارد که فرازهایی از آن را در این جا می‎آوریم:

«بدین سان، فروش برای خرید (برای برطرف کردن نیازها)، به فروش برای انباشتن پول تحول یافت.»(4)

از امام رضا علیه السلام ضمن روایتی نقل شده است که اگر کنترل و محدودیتی در کارهای اقتصادی و غیر اقتصادی انسانها نباشد، جامعه به تباهی کشیده می‎شود، و همگان به فساد دچار می‎گردند. از نمونه‎های مهم و روشن محدودیت و نظارت در کارهای اقتصادی افراد و اجتماعات، کنترل سود در معاملات است.

امام علی علیه السلام فرمودند:

«... ولیکن البیع بیعاً سمحاً، بموازین عدل، و اسعار لا تجحف بالفریقین، من البائع و المبتاع... (6) ؛ معامله باید سهل و آسان و با میزان عدالت انجام شود و با نرخ‎هایی صورت گیرد که به هیچ یک از خریدار و فروشنده اجحاف نشود.»

این حدیث، معیار اصلی در حدیث امام رضا علیه السلام را بازگو می‎کند، که باید در مبادله «ربح حفیف» هیچ اجحافی به هیچ یک از خریدار و فروشنده نشود. «بیع سمح» و آسان و از روی موازین عدالت و نرخ مناسب، که در کلام امام علی علیه السلام آمده است، معنای «ربع حفیف» در کلام امام رضا علیه‎السلام را روشن می‎سازد.

پی‎نوشت‎ها:

1ـ مستدرک الوسائل، ج 2، ص 464 / الحیاة، ج 4، ص 142/ بحارالانوار، ج 103، ص 100.

2ـ اقتصاد اسلامی، صفحات 60 تا 62، چاپ دفتر نشر فرهنگ اسلامی در سال 1362 ش.

3ـ الاسلام یقود الحیاة، صفحات 49 و 50 ؛ وزارة الارشاد الاسلامی

4ـ اقتصادنا، ج 1، ص 369، چاپ دارالتعارف بیروت؛ ترجمه فارسی ج 1، ص 451.

5ـ سوره مبارکه نساء، آیه 29.

6ـ نهج البلاغه، ص 1018.

يکي از اوصاف انسان هاي بزرگ، زهد و بي ميلي آنها نسبت به دنيا و زينت ها و تجملات آن است و امام رضا(ع) نيز سرآمد زاهدان عصر خويش بود. در روايتي از محمد بن عباد وارد شده است که مي گفت: امام رضا(ع) در تابستان بر روي حصير و در زمستان بر روي پوستيني مي نشست و لباس خشن مي پوشيد.(1) روزي سفيان نوري، امام را در پوششي از خز ملاحظه کرد. پس اين عمل امام(ع) را ناشايست مي شمرد و بر امام(ع) خرده گرفت که چرا لباسي ارزانتر نمي پوشد. آنگاه امام(ع) دست سفيان را گرفت و آن را زيرلباس خود قرار داد و چون دست سفيان به پوستيني که امام(ع) زيرلباس خز پوشيده بود، اصابت کرد، امام (ع) فرمود:" اي سفيان! پوشيدن لباس خز براي خلق است و پوشيدن پوستين براي حق!"

تقوا و عبادت امام رضا (ع)

يکي از بارزترين ويژگي هاي شخصيتي امام رضا(ع) ارتباط عميق معنوي با خدا است که در کثرت عبادت و خويشتنداري حضرت تجلي مي نمود. ابراهيم بن عباس در روايتي مي گويد:" امام(ع) شبها بسيار کم مي خوابيد و غالباً شب را از ابتدا تا صبحگاهان به احياء و عبادت مي گذراند و بسيار روزه مي گرفت و هيچ ماهي نبود که در آن لااقل سه روز روزه نباشد.(۲) و از شبراوي نيز روايت شده که امام رضا(ع):" همواره با وضو و نماز همراه بود و تمام مدت شب را با نماز مي گذراند..."(۳)

همچنين، از امام(ع) دعاهايي نقل شده است که همگي سرشار از روح بندگي و انس با حضرت معبود و توکل بر ذات احدي اوست. از جمله آن که مي فرمود:" يا من دلّني علي نفسه و ذلل قلبي بتصديقه اسالک الامن و الايمان في الدنيا و الاخرة"(۴)؛ " اي کسي که مرا به سوي خودت رهنمون گشتي و دلم را به واسطه تصديق خود آرام گرداندي. از تو ايمان و امنيت در دنيا و آخرت را خواستارم."

--------------------------------------

۱ - عيون اخبارالرضا، ج2،ص 178

۲ - بحارالانوار،ج 49، ص91

۳ - الاتحاف يحب الاشراف، ص 59

۴ - اصول کافي،ج 2، ص 579

امامان پاک ما در ميان مردم و با مردم مي‏زيستند، و عملاً به مردم درس زندگي و پاکي و فضيلت مي‏آموختند، آنان الگو و سرمشق ديگران بودند، و با آنکه مقام رفيع امامت آنان را از مردم ممتاز مي‏ساخت، و برگزيده‏ي خدا و حجت او در زمين بودند در عين حال در جامعه حريمي نمي‏گرفتند، و خود را از مردم جدا نمي‏کردند، و به روش جباران انحصار و اختصاصي براي خود قائل نمي‏شدند، و هرگز مردم را به بردگي و پستي نمي‏کشاندند و تحقير نمي‏کردند. مي‌دانيم كه پيامبر اكرم(ص) در اخلاق نمونه بود، تا جايي كه خدايش در مقام ستايش پيامبر او را به خلق نيكو و عظيمش ياد كرده، رمز موفقيت او را نيز اخلاق ارزنده وي مي‌داند.
امامان نيز تجلي اخلاق پيامبر بودند، به گونه‌اي كه هركس آنان را مي‌ديد، بي‌اختيار به ياد رسول اكرم(ص) مي‌افتاد. حضرت رضا(ع) نيز در زندگي فردي و اجتماعي چنين بود كه خلق والاي پيامبر را حكايت مي‌كرد از او نشانه‌هايي اعجازآميز و ارزشهايي در اوراق تاريخ و بستر روزگاران، متجلي است و گواهاني راستين بر بزرگي او گواهند. گويا او آينه تمام نماي اخلاق و صفات پيامبر است.
ابراهيم بن عباس كه از ديرزمان محضر امام را درك كرده و از آن منبع فيض الهي، بهره‌ها برده بود، درباره روش اخلاقي امام مي‌گويد: «هيچ‌گاه نديدم آن حضرت، با سخن خود كسي را مورد اهانت و آزار قرار دهد و يا آن كه كلام كسي را قبل از آن كه سخن او پايان يابد، قطع كند. نياز نيازمندان را برآورده مي‌ساخت، هرگز در حضور ديگران به چيزي تكيه نمي‌داد، پاي خود را نزد كسي دراز نمي‌كرد، با خدمتكاران به نرمي سخن مي‌گفت، در جمع، با صداي بلند نمي‌خنديد و در حضور ديگران آب دهان را بيرون نمي‌انداخت.»
ابن ابي عباد، وزير مأمون، شيوه زندگي امام را چنين يادآور شده است: «حضرت علي بن موسي(ع) در تابستان روي حصير مي‌نشست و فرش او در زمستان نوعي پلاس بود، دور از چشم مردم جامه خشن مي‌پوشيد و هنگام رويارويي با مردم، لباس معمولي مي‌پوشيد تا خودنمايي به زهد، تلقي نشود.»

امام رضا عليه‏السلام بر تمام علوم و دانشها احاطه‏ي کامل داشت. مورخان و راويان در اين موضوع متفق القولند که او دانشمندترين مردم زمان خويش و داناتر و شايسته‏تر از همه‏ي آنها در فرايض دين و ديگر علوم مانند طب و فلسفه بود. سخن درباره‏ي او و علم فراوانش بسيار است. از جمله عبدالسلام هروي گفته است: من هرگز کسي را اعلم‏تر از علي بن موسي الرضا (ع) نديدم. هنگامي که يک عالم ديني او را مي‏ديد، ديدن او در وي اثر مي‏گذاشت، همان طوري که در من اثر گذاشت. مأمون برخي از دانشمندان ديني و فقهاي اسلامي و حکماي الهي را براي مقابله با امام جمع کرد، ولي امام به هر حال بر تمامي علماي حاضر فايق آمد و آنها در برابر امام به ضعف خود اعتراف کردند. من خود شنيدم که امام مي‏فرمود: من همواره جاي خودم را در مرکز ديني اتخاذ مي‏کردم و تعداد دانشمندان در مدينه بسيار زياد بود، با وجود اين هنگامي که سؤالي به مغز عالمي فشار مي‏آورد، او و بقيه به من اشاره مي‏کردند و سؤال خود را براي من مي‏فرستادند و من هم پاسخ همه‏ي آنها را مي‏دادم.(1)
امام رضا عليه‏السلام عالم‏ترين مردم زمان خود و نيز بالاترين مرجع در جهان اسلام بود. عالمان دين و فقيهان سؤالاتشان را که درباره‏ي فرايض اسلامي بود، به نزد او مي‏فرستادند. ابراهيم بن عباس گفته است: هنگامي که از حضرت رضا عليه‏السلام درباره‏ي موضوع مشکلي پرسش مي‏کردند، امام به راحتي پاسخ مي‏داد. من هرگز کسي را داناتر از او نديدم. مأمون، امام رضا عليه‏السلام را با پرسش درباره‏ي همه چيز امتحان مي‏کرد، ولي امام به تمام مسائل پاسخ مي‏داد(2).
امام رضا عليه‏السلام بزرگترين متفکر برجسته‏ي اسلامي بود، از اين رو مي‏توانست زندگي علمي و فرهنگي مسلمين را گسترش دهد. مأمون مي‏گويد: من فکر مي‏کنم کسي در روي زمين، داناتر از اين مرد وجود ندارد.(3)
مناظرات امام رضا عليه‏السلام در خراسان، بصره و کوفه بر اين موضوع دلالت دارد که او داناترين افراد در روي زمين بوده است. در طول آن مناظرات از پيچيده‏ترين مسائل پرسيده مي‏شد و حضرت به آنها پاسخ مي‏داد، به طوري که تمام علماي دنيا در آن عصر به فضل و برتري وي بر خود اقرار داشتند.
----------------------------------------
پي نوشت:1ـ کشف الغمه، ج 3، ص 107.
2ـ عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 180.
3ـ اعيان الشيعه، ج 4.

امام و یاد خدا

بقيه مطالب در ادامه مطلب

سلام به دوستان گنبد طلايي امام هشتم